คุณค่าเเละข้อคิด

คุณค่า/ข้อคิด พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงใช้ถ้อยคำง่ายๆแต่สามารถได้ว่ามีความงามปรากฏอยู่ตลอดตั้งแต่ ต้นจนจบ ดังจะได้พิจารณาแง่งามของวรรณคดีเรื่องนี้ดังต่อไปนี้ ๑.สัมผัส สัมผัสในเรื่องนี้มีทั้งสัมผัสนอกและสัมผัสในอันไพเราะ เช่น ทองหยอดทอดสนิท ทองม้วนมิดคิดความหลัง สองปีสองปิดบัง แต่ลำพังสองต่อสอง ๒.ลีลาจังหวะ เช่นตอนที่บรรยายถึงพิธีตรียัมปวาย ให้มองเห็นความเนิบนาบ ความอ่อนไหวในการโล้ชิงช้า เชี่ยวชาญกระดานต้น โยกเยกยลคนหกโหน ถือท้ายกายอ่อนโอน โดนคิดได้ดั่งใจถวิล ๓.การเล่นคำ เป็นการใช้คำพ้องเสียงในที่ใกล้กันเป็นความไพเราะอย่างหนึ่งมีอยู่หลายแห่ง เช่น ขนมจีบเจ้าจีบห่อ งามสมส่อประพิมพ์ประพาย นึกน้องนุ่งจีบถวาย ชายพกจีบกลีบแนบเนียน ๔.ความหมายอันไพเราะกินใจ มีกลายประการคือ ๔.๑ การอุปมาอุปไมย คือความงามอันเกิดจากการเปรียบเทียบ เช่น ขนมผิงผิงผ่าวร้อน เพียงไฟฟอนฟอกทรวงใน ร้อนนักรักแรมไกล เมื่อไรเห็นจะเย็นทรวง ๔.๒ การกล่าวเกินจริง ทรงใช้คำง่ายๆแต่กล่าวได้ลึกซึ้ง เช่น ดลเดือนเรียกมะหะหร่ำ ขึ้นสองค่ำแขกตั้งการ เจ้าเซ็นสิบวันวาน ประหารอกฟกฟูมนัยน์ ๔.๓ การกล่าวอย่างตรงไปตรงมา ซึ่งสามารถให้ความงามอย่างเด่นชัดได้เช่นกัน เช่น มัศกอดกอดอย่างไร น่าสงสัยใคร่ขอถาม กอดเคล้นจะเห็นความ ขนมนามนี้ยังแคลง ๔.๔ การบรรยายอย่างต้องตีความ มีปรากฏหลายตอนที่การบรรยายนั้นมีความหมายซ่อนอยู่อย่างลึกซึ้ง หากอ่านดูเผินๆก็อาจจะมองไม่เห็นเลศนัยที่แฝงอยู่ เป็นต้นว่า ล่าเตียงคิดเตียงน้อง นอนเตียงทองทำเมืองบน ลดหลั่นชั้นชอบกล ยลอยากนิทรคิดแนบนอน เมื่อพิจารณาดูคำบรรยายเหล่านี้แล้วจะเห็นได้ว่าพระองค์ทรงมีเจตนาจะกล่าวถึงผู้ที่ปรุงแต่งอาหารคาวหวานนี้อย่างคนที่มีความสัมพันธ์กันอย่างลึกซึ้ง โดยมิได้ปิดบังบิดเบือนเช่นเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร ผู้ที่มีความรักอันเร้นลับและลักลอบ และได้กล่าวถึงหญิงอันเป็นที่รักให้เป็นที่เข้าใจว่าหมายถึงใคร เช่น ตอนที่ทรงนิพนธ์ว่า “ทั้งวังเขาชังนัก แต่พี่รักเจ้าคนเดียว” หากแต่เมื่อกล่าวถึงความสัมพันธ์อันล้ำลึก ก็ได้นิพนธ์ออกมาในลักษณะของสัญลักษณ์ คือเป็นบทสังวาสระหว่างพญาครุฑกับนางกากี แต่บทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ ทรงอย่างไม่หวั่นเกรงอะไรเลย ความคิดส่วนพระองค์ในเรื่องรักนี้ อาจเป็นความจริง หรือทรงเพื่อให้สอดคล้องกับถ้อยคำที่ชม ก็เป็นได้ทั้งสองประการ แต่ก็แสดงว่าพระองค์มีความคิดและการกระทำอย่างอิสระไม่ขึ้นอยู่กับใครทั้งสิ้น